
Nguyễn Ái Quốc phát biểu tại Đại hội lần thứ XVIII Đảng Xã hội Pháp ở Tours, tháng 12/1920, đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong hành trình lựa chọn con đường cứu nước. Ảnh tư liệu, Nguồn: Báo Quân đội nhân dân
Từ ánh sáng Tháng Mười đến câu hỏi cứu nước của một dân tộc
Ngày 7/11/1917 (tức ngày 25/10 theo lịch cũ của Nga), dưới sự lãnh đạo của Đảng Bôn-sê-vích đứng đầu là V.I. Lênin, Cách mạng Tháng Mười giành thắng lợi. Sự kiện không chỉ làm thay đổi cục diện chính trị nước Nga mà còn tác động mạnh mẽ đến phong trào công nhân, phong trào giải phóng dân tộc và đời sống chính trị thế giới. Lần đầu tiên, một nhà nước do những người lao động làm chủ được thiết lập, tạo niềm tin và động lực cho các dân tộc đang đấu tranh chống áp bức, bóc lột.

Lực lượng vũ trang trước Điện Smolny ở Petrograd (Nga), trung tâm chỉ huy của những người Bolshevik trong Cách mạng Tháng Mười năm 1917. Ảnh tư liệu
Đầu thế kỷ XX, Việt Nam chìm trong ách thống trị thực dân. Những phong trào yêu nước theo các khuynh hướng khác nhau diễn ra sôi nổi, nhưng kết quả đều thất bại, bế tắc về đường lối cứu nước. Yêu cầu đặt ra không chỉ là đánh đuổi thực dân bằng lực lượng nào, mà còn là lựa chọn một con đường nào để đưa dân tộc đến độc lập thực sự và cuộc sống tự do, hạnh phúc cho Nhân dân.
Trong bối cảnh đó, ngày 5/6/1911, Nguyễn Tất Thành rời Bến cảng Nhà Rồng tìm đường cứu nước. Người không đi tìm một mô hình có sẵn để sao chép, mà đến với nhiều quốc gia, tiếp xúc các phong trào xã hội, quan sát đời sống của người lao động và khảo nghiệm những khẩu hiệu tự do, bình đẳng, bác ái ngay tại các nước phương Tây. Trải nghiệm thực tế giúp Người từng bước nhận rõ bản chất của chủ nghĩa thực dân và giới hạn của những con đường cứu nước đương thời.
Trở lại Pháp từ Anh vào cuối năm 1917, Nguyễn Tất Thành nhanh chóng hòa mình vào phong trào Việt kiều yêu nước và phong trào công nhân Pháp. Nhìn lại giai đoạn này, trong bài “Con đường dẫn tôi đến chủ nghĩa Lênin” (1960), Chủ tịch Hồ Chí Minh từng thẳng thắn nhìn nhận rằng sự ủng hộ ban đầu đối với Cách mạng Tháng Mười chủ yếu xuất phát từ tình cảm tự nhiên, chưa thể bao quát hết ý nghĩa lịch sử của cuộc cách mạng. Người nói: “Lúc bấy giờ, tôi ủng hộ Cách mạng Tháng Mười chỉ là theo cảm tính tự nhiên. Tôi chưa hiểu hết tầm quan trọng lịch sử của nó. Tôi kính yêu Lênin vì Lênin là một người yêu nước vĩ đại đã giải phóng đồng bào mình; trước đó, tôi chưa hề đọc một quyển sách nào của Lênin viết”. Tác động của Cách mạng Tháng Mười không biến thành lựa chọn lý luận ngay lập tức, mà mở ra chặng đường khảo nghiệm, so sánh và tự định hình thế giới quan chính trị sâu sắc.
Nét độc đáo trong tư tưởng cứu nước của Nguyễn Ái Quốc nằm ở chính điểm này: đón nhận luồng tư tưởng tiến bộ của thời đại bằng sự trăn trở về vận mệnh dân tộc, tuyệt đối không giáo điều hay lệ thuộc vào các khuôn mẫu có sẵn.
Từ chủ nghĩa yêu nước đến bước ngoặt lựa chọn con đường cách mạng
Ngày 18/6/1919, với tên Nguyễn Ái Quốc, Người thay mặt nhóm những người Việt Nam yêu nước tại Pháp gửi bản “Yêu sách của nhân dân An Nam” gồm tám điểm tới Hội nghị Hòa bình ở Versailles, đòi các quyền tự do, dân chủ và bình đẳng thiết yếu. Bản yêu sách không được các cường quốc chấp nhận, nhưng đã đưa tiếng nói của người Việt Nam yêu nước ra diễn đàn quốc tế và cho thấy sự ảo tưởng của việc trông chờ các nước lớn tự nguyện trao quyền cho những dân tộc thuộc địa.
Tháng 7/1920. Qua hai số báo Nhân đạo (L’Humanité) ngày 16 và 17/7, Nguyễn Ái Quốc tiếp cận bản “Sơ thảo lần thứ nhất những luận cương về vấn đề dân tộc và vấn đề thuộc địa” của V.I. Lênin. Điều có ý nghĩa đặc biệt là Luận cương đặt vấn đề dân tộc, thuộc địa trong mối quan hệ với cách mạng vô sản thế giới; khẳng định quyền tự quyết và trách nhiệm ủng hộ cuộc đấu tranh của các dân tộc bị áp bức. Những vấn đề mà Người đau đáu tìm kiếm đã được soi sáng bằng một cách tiếp cận lý luận mới.
Nhớ lại thời khắc quan trọng, Chủ tịch Hồ Chí Minh viết: “Luận cương của Lênin làm cho tôi rất cảm động, phấn khởi, sáng tỏ, tin tưởng biết bao!”. Đó không chỉ là xúc động khi đọc được một văn kiện chính trị. Quan trọng hơn, Người tìm thấy lời giải cho câu hỏi lớn nhất của mình: con đường nào có thể giải phóng đồng bào, giành lại độc lập cho Tổ quốc?
Người khẳng định: “Lúc đầu, chính là chủ nghĩa yêu nước, chứ chưa phải chủ nghĩa cộng sản đã đưa tôi tin theo Lênin, tin theo Quốc tế thứ ba”. Xuất phát điểm là yêu cầu sống còn của dân tộc; sự lựa chọn lý luận được hình thành từ thực tiễn đấu tranh và khát vọng giải phóng con người. Chủ nghĩa yêu nước đưa Nguyễn Ái Quốc đến với chủ nghĩa Mác – Lênin; còn thế giới quan, phương pháp luận mới giúp Người nhận thức rõ hơn con đường giải phóng dân tộc gắn với giải phóng xã hội và con người.
Tháng 12/1920, tại Đại hội lần thứ XVIII Đảng Xã hội Pháp ở Tours, Nguyễn Ái Quốc bỏ phiếu tán thành gia nhập Quốc tế III, tham gia sáng lập Đảng Cộng sản Pháp. Sự kiện đánh dấu bước chuyển từ một người yêu nước thành người cộng sản. Đây là kết quả của cả hành trình gần mười năm tìm tòi, chứ không phải một quyết định đột ngột sau khi tiếp xúc với một học thuyết.
Điểm nổi bật trong sự lựa chọn là tinh thần độc lập, tự chủ. Nguyễn Ái Quốc đến với chủ nghĩa Mác – Lênin vì tìm thấy khả năng giải đáp yêu cầu của cách mạng Việt Nam; đồng thời luôn quan tâm việc vận dụng lý luận vào điều kiện lịch sử, xã hội và con người cụ thể của đất nước. Không giáo điều, không rập khuôn, sự lựa chọn của Người đặt lợi ích dân tộc và hạnh phúc của Nhân dân ở vị trí trung tâm.
Từ lựa chọn lịch sử đến bản lĩnh tự chủ chiến lược hôm nay
Tìm ra con đường đúng mới là bước khởi đầu. Vấn đề tiếp theo là biến nhận thức thành tổ chức, lực lượng và hành động cách mạng. Tháng 11/1924, Nguyễn Ái Quốc đến Quảng Châu (Trung Quốc), trực tiếp chuẩn bị những điều kiện về tư tưởng, chính trị và tổ chức cho cách mạng Việt Nam. Năm 1925, Người thành lập Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, mở lớp huấn luyện cán bộ và sáng lập báo Thanh niên để truyền bá tư tưởng cách mạng về trong nước.
Đầu năm 1927, tác phẩm “Đường Kách mệnh” được xuất bản, thể hiện sự kết hợp giữa nghiên cứu lý luận với tổng kết kinh nghiệm cách mạng thế giới và yêu cầu thực tiễn Việt Nam. Nguyễn Ái Quốc nhấn mạnh vai trò của quần chúng nhân dân, sự cần thiết của một tổ chức lãnh đạo vững mạnh, tinh thần đoàn kết và đạo đức của người cách mạng. Đặc biệt, Người không đồng nhất nhiệm vụ cách mạng ở nước Nga với hoàn cảnh của một nước thuộc địa như Việt Nam, mà xác định giải phóng dân tộc là yêu cầu trực tiếp, cấp bách.

Tác phẩm Đường Kách mệnh của Nguyễn Ái Quốc, xuất bản năm 1927, góp phần chuẩn bị về tư tưởng, chính trị và tổ chức cho sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam. Ảnh: Bảo tàng Lịch sử quốc gia
Từ đó, sự chuẩn bị về tư tưởng, chính trị và tổ chức góp phần đưa đến sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam ngày 3/2/1930. Thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945 và sự ra đời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ngày 2/9/1945 đã khẳng định ý nghĩa lịch sử của con đường cứu nước được Nguyễn Ái Quốc lựa chọn và kiên trì tổ chức thực hiện. Đó là hành trình biến khát vọng độc lập thành sức mạnh của toàn dân tộc.
Sau 109 năm, thế giới đã thay đổi sâu sắc; những điều kiện của nước Nga năm 1917 không thể được nhìn nhận như một khuôn mẫu bất biến. Chính vì vậy, nhìn lại Cách mạng Tháng Mười và hành trình tìm đường cứu nước của Nguyễn Ái Quốc càng phải đề cao cách tiếp cận lịch sử, khoa học: trân trọng giá trị của một bước ngoặt lớn, đồng thời nhận thức đúng bài học về năng lực lựa chọn, vận dụng và sáng tạo phù hợp với hoàn cảnh đất nước.
Trong giai đoạn phát triển mới, định hướng Đại hội XIV của Đảng xác định yêu cầu tự chủ chiến lược, khơi dậy ý chí tự lực, tự cường, phát huy sức mạnh nội sinh, đồng thời chủ động hội nhập quốc tế và kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại. Đây không phải sự lặp lại những kinh nghiệm lịch sử, mà là sự tiếp nối tinh thần độc lập trong tư duy và chủ động trong hành động trước bối cảnh mới.
Ngày nay, giữ vững độc lập, tự chủ không chỉ là bảo vệ chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ mà còn là nâng cao sức chống chịu của nền kinh tế, năng lực làm chủ khoa học – công nghệ, chất lượng nguồn nhân lực, năng lực quản trị và khả năng bảo vệ lợi ích quốc gia trước biến động quốc tế. Hội nhập sâu rộng không có nghĩa là đánh mất mình; tiếp thu tri thức và nguồn lực của thế giới phải nhằm bồi đắp nội lực, nâng cao năng lực tự quyết định con đường phát triển.
Hành trình của Nguyễn Ái Quốc đúc kết chân lý mang tầm thời đại: muốn đi xa, một dân tộc phải biết mở rộng tầm nhìn để tiếp thu tinh hoa thế giới, nhưng trước hết phải thấu hiểu chính mình, tin vào nội lực và kiên định chịu trách nhiệm với con đường đã chọn. Chính chủ nghĩa yêu nước nồng nàn cùng nhãn quan chính trị mẫn tiệp và bản lĩnh sáng tạo phi thường của Người đã chuyển hóa sự gợi mở từ thời đại thành lựa chọn lịch sử của cả dân tộc Việt Nam.
Tròn 109 năm Cách mạng Tháng Mười Nga, giá trị lớn nhất còn lại chính là bài học phát triển bền vững: độc lập phải đi đôi với tự chủ; hội nhập phải gắn với phát huy nội lực; và mọi con đường phát triển đều phải xuất phát từ lợi ích của Tổ quốc, hạnh phúc của Nhân dân.